Parowóz serii TKp "Śląsk"

  • "Śląsk" TKp 2261 z KWK Jowisz z pociągiem na hałdę. 28.10.1992, fot. John Tickner

  • TKp 4422 jako czynny parowóz należący o TOKZiOS w Pyskowicach. 13.08.2005, fot. Michał Pawełczyk

  • TKp 4422 jako czynny parowóz należący o TOKZiOS w Pyskowicach. 13.08.2005, fot. Michał Pawełczyk

  • "Śląsk" TKp 2261 z KWK Jowisz gotów do powrotu do kopalni. 28.10.1992, fot. John Tickner

  • TKp 20 jak eksponat skansenu w Zduńskiej Woli Karsznicach. 21.10.2003, fot. Michał Pawełczyk

  • TKp 4422 jako czynny parowóz należący o TOKZiOS w Pyskowicach. 11.06.2004, fot. Michał Pawełczyk

  • TKp 15132 w hali pyskowickiej parowozowni. 11.06.2004, fot. Michał Pawełczyk

  • TKp 2261 w towarzystwie zbieraczy węgla na hałdzie KWK Jowisz w Wojkowicach. 28.10.1992, fot. John Tickner

Historia

Zaraz po wojnie, w 1945 roku, wielki brak pojazdów trakcyjnych był odczuwany nie tylko na PKP. Gwałtownie rozwijał się wtedy przemysł ciężki, powstawały dziesiątki kopalń, hut i innych tego typu zakładów. Do pracy pociągowej w przemyśle wykorzystywano te same parowozy, które eksploatowały PKP - Ty45, Ty51, Ty23, Ty2 i Tp4. Jednakże te parowozy, mimo iż niezastąpione przy ciężkich pociągach towarowych, nie bardzo nadawały się do obsługi ruchu w labiryncie zakładowych bocznic, głównie ze względów ekonomicznych. Tam potrzebny był inny parowóz - prosty w obsłudze i utrzymaniu, ekonomiczny i nowoczesny.

Powstał więc w 1950 roku parowóz typu T2D o układzie osi 0-4-0 i mocy 589 kW, znany jako "Śląsk". Nie była to konstrukcja tak do końca oryginalna, lecz adaptacja produkowanego w Chrzanowie w 1942 roku niemieckiego parowozu typu O/S (Oberschlesien). 6 takich maszyn pracowało na śląsku w latach powojennych, ostatnią wycofano w 1994 roku. Została ona przekazana Polskiemu Stowarzyszeniu Miłośników Kolei i zabezpieczona w Skierniewicach. "Śląsk" nie różnił się zbytnio od swojego pierwowzoru: zmieniono jedynie technologię produkcji - nitowanie zastąpiono tańszym i prostszym spawaniem, ujednolicono też osprzęt kotła unifikując go z tym stosowanym na PKP.

W sumie w latach 1950-63 w zakładach Fablok zbudowano 406 maszyn, z czego 90 sztuk trafiło z niewielkimi zmianami konstrukcyjnymi do Chin. W 1959 roku próbowano zainteresować "Śląskami" Albanię, jednakże ze względu na małą przydatność tych parowozów w pracy pociągowej, przedsięwzięcie to nie powiodło się. Z pozostałych w Polsce 316 lokomotyw 157 zostało zbudowanych pierwotnie dla odbiorców przemysłowych na Górnym Śląsku, aczkolwiek pracowało ich tam więcej, ponieważ niektóre zakłady odkupywały parowozy od innych użytkowników spoza Śląska.

"Śląski" wykonywały swą pracę polegającą głównie na przetaczaniu składów wagonów po bocznicach i stacjach na Górnym Śląsku blisko o 10 lat dłużej niż parowozy na PKP. W kopalni "Porąbka-Klimontów" jeszcze w 1995 roku stacjonowały czynne parowozy. Były to: TKp-5148 TKp-5484 (czynne) oraz TKp-5885 (zimny). W marcu 2001 roku na terenie cukrowni Gosławice koło Konina stał parowóz TKp 5878. Był wówczas mocno zdewastowany, aczkolwiek w miarę kompletny. Wszelki ślad po nim zaginął najprawdopodobniej pod koniec 2001 roku. Na początku 2004 roku Towarzystwo Ochrony Zabytków Kolejnictwa w Pyskowicach przywróciło do stanu czynnego parowóz TKp4422, który jest co jakiś czas uruchamiany.

Niestety te zwinne maszyny przeszły już do historii - nie zajmują w niej wprawdzie tak eksponowanego miejsca jak Pt47 na przykład, aczkolwiek bez nich Górny Śląsk przez długi czas byłby pozbawiony odpowiedniego parowozu do ruchu manewrowego i bocznicowego.

Opis techniczny

4 osie napędne jakie miały parowozy "Śląsk" są największą liczbą osi jakie można umieścić w ostoi bez stosowania skomplikowanych nastawiaczy powrotnych, podcięć obrzeży i innych tego typu rozwiązań. Oczywiście przy założeniu że parowóz ma się wpisywać bez problemu w łuki o promieniu 100 m. Przechodzenie przez tak ciasne łuki umożliwiał przesuw boczny drugiej i czwartej osi. Osią napędną była nieruchoma trzecia oś. Koła o średnicy 1100 mm nie czyniły ze "Śląska" maszyny "wyścigowej". Rozwijał on jedynie prędkość 40 km/h, maksymalną jaka była dozwolona w pracy manewrowej, jednakże zapewniały uzyskanie korzystnego momentu siły przy ruszaniu z miejsca.

Mechanizm parorozdzielczy Heusingera posiadał kulisy typu Winterthur, co gwarantowało zpokojną pracę maszyny parowej podczas jazdy w dowolnym kierunku i przy dowolnym napełnieniu. Na wiązarach oraz na korbowodzie - dokładniej na jego "cienkim końcu" przy połączeniu z krzyżulcem zastosowano panewki pierścieniowe, dzięki czemu drużyny parowozowe przy przygotowywaniu parowozu do pracy nie musiały uzupełniać oleju w smarownicach.

Kocioł "Śląsków", typowej budowy, wyposażono w 1 wodowskaz, 2 kurki probiercze, 2 inżektory ssąco-tłoczące Friedmanna o wydajności 120 l/min, 2 zawory bezpieczeństwa systemu Poppa, 2 zawory zasilające i zasuwę spustową systemu Friedmanna. W zbieralniku pary zainstalowano przepustnicę zaworową.

Pozostałe urządzenia były typowe - takie jak stosowane na PKP:

  • pneumatyczna piasecznica
  • oświetlenie elektryczne z turbogeneratorao mocy 0,5kW według systemu PKP. Zmodernizowane je w połowie lat 60-tych na typ obowiązujący do końca eksploatacji.
  • smarotłocznia do maszyny parowej systemu Friedmanna
  • hamulec pneumatyczny Knorra z zaworem pociągowym i dodatkowym oraz sprężarka H11A3 i dodatkowy hamulec ręczny (postojowy)
  • urządzenia cięgłowo-zderzne typowe dla PKP. Pierwotnie ze zderzakami typu Uerdingen, zamieniono je później na typowe zderzaki ze sprężynami pierścieniowymi
  • gwizdawka parowa w typowym wykonaniu

Zmiany wprowadzona na parowozach dla Chin obejmowały:

  • przeniesienie stanowiska maszynisty na lewą stronę budki
  • wykonanie budki w wersji zamkniętej - z podwyższonymi, oszklonymi drzwiami
  • wyposażenie kotła w 2 wodowskazy systemu Klingera i wyczystki gwintowe zamiast owalnych
  • montaż oświetlenia wg dokumentacji chińskiej
  • wymiana sprzęgu śrubowego i zderzaków na sprzęg samoczynny - produkowany dla Fabloku przez kooperanta z Węgier
Podstawowe dane techniczne parowozów "Śląsk"
Szerokość toru 1435 mm
Średnica cylindrów 550 mm
Skok tłoka 550 mm
Średnica kół napędowych 1100 mm
Rozstaw osi skrajnych 2800 mm
Nadciśnienie pary w kotle 1,4 MPa
Powierzchnia rusztu 2,19 m2
Powierzchnia ogrzewalna kotła 112,4 m2
Powierzchnia ogrzewalna przegrzewacza 40 m2
Zapas wody 6,5 m3
Zapas węgla 3 t
Masa w stanie próżnym 52 t
Masa w stanie służbowym 66 t
Masa przyczepna 66 t
Nacisk osi na tor 16,5 t
Długość ze zderzakami 10980 mm
Największa wysokość 4100 mm
Największa szerokość 3050 mm
Siła pociągowa 0,6 p 12700 kG
Siła pociągowa 0,75 p 15890 kG
Minimalny promień łuku 100 m
Prędkość maksymalna 40 km/h

Zachowane parowozy typu "Śląsk"

W Polsce

Parowóz Producent Nr fabr./ rok budowy Miejsce postoju Status
TKp 2011 Fablok 2011/1950 Chabówka eksponat
TKp 101 Fablok 2013/1950 Przezchlębie wrak
HŁ-16 Fablok 2239/1950 Kraków Płaszów pomnik
TKp 2241 Fablok 2241/1950 Bydgoszcz wrak
TKp 2261 Fablok 2261/1951 Pyskowice - skansen eksponat
TKp 12800 Fablok 2263/1950 Gliwice pomnik
TKp 2816 Fablok 2816/1951 Wieliczka, park św. Kingi Pomnik
TKp 15132 Fablok 3399/1957 Pyskowice eksponat
TKp 3409 Fablok 3409/1963 Pyskowice wrak
TKp 4409 Fablok 4409/1955 Pyskowice eksponat
TKp 4422 Fablok 4422/1955 Pyskowice nieczynny
TKp 5161 Fablok 5161/1957 Pyskowice wrak
TKp 5 Fablok 6041/1962 Gniezno Własność SHK, w naprawie
TKp 6042 Fablok 6042/1962 Skierniewice eksponat
TKp 6046 Fablok 6046/1961 Pyskowice eksponat
TKp 20 Fablok 6289/1963 Zduńska Wola Karsznice eksponat

Sprzedane za granicę

Parowóz Producent Nr fabr./ rok budowy Miejsce postoju Status
TKp 16 Fablok 2667/1952 Vapeur Val-de-Travers, Szwajcaria czynny
TKp 4408 Fablok 4408/1955 Weisbaden, Niemcy eksponat
TKp 4429 Fablok 4429/1955 Beekbergen, Holandia czynny
TKp 4430 Fablok 4430/1955 ? nieczynny
TKp 4436 Fablok 4436/1955 Maldegem, Belgia eksponat
TKp 5150 Fablok 5150/1958 Stoomtrein Hoorn, Holandia nieznany
TKp 5353 Fablok 5353/1957 Beekbergen, Holandia eksponat
TKp 5387 Fablok   Maldegem, Belgia czynny
TKp 5485 Fablok 5485/1960 Wansford, Wielka Brytania czynny
TKp 6281 Fablok 6281/1963 Maldegem, Belgia czynny
Źródło: http://www.holdys.pl/tomi